کاهش ۷۳ درصدی حیات وحش در نیم قرن اخیر؛ آماری نگران‌کننده که هنوز کامل نیست

براساس گزارش سال ۲۰۲۶ شاخص سیاره زنده (Living Planet Index) که هر دو سال یک بار از سوی صندوق جهانی طبیعت (WWF) منتشر می‌شود، جمعیت حیات وحش جهان از سال ۱۹۷۰ تا امروز به‌طور میانگین ۷۳ درصد کمتر شده است. این شاخص یکی از معیارهای مهم بین‌المللی برای بررسی اهداف تنوع زیستی سازمان ملل محسوب می‌شود و وضعیت طبیعت را نشان می‌دهد. البته این آمار به این معنی نیست که ۷۳ درصد از کل حیوانات جهان از بین رفته‌اند، بلکه نشان می‌دهد اندازه دسته‌هایی از حیوانات که دانشمندان آنها را زیر نظر داشته‌اند، به‌طور میانگین ۷۳ درصد افت کرده است.

بررسی وضعیت حیوانات بسیار دشوارتر از مسائلی مانند تغییرات اقلیمی است. دانشمندان برای بررسی آب‌وهوا هزاران ایستگاه هواشناسی دارند و مقدار گاز کربن دی‌اکسید هوا را اندازه‌گیری می‌کنند، اما شمردن حیوانات کار بسیار پرهزینه‌ای است، معمولاً نمی‌توان آن را از فضا و با ماهواره انجام داد و پایش منظم آنها در دنیا همه‌گیر نیست. این یعنی جمعیت‌های زیادی از حیوانات در طبیعت زندگی می‌کنند که هیچ‌کس تا به حال آنها را شمارش نکرده است. از طرفی دانشمندان نمی‌توانند به گذشته سفر کنند تا ببینند قبلاً چند حیوان وجود داشته است؛ بنابراین ناچار هستند به اطلاعات مقاله‌های دانشگاهی یا آمارهای صید و شکار تکیه کنند.

سوگیری داده‌ها در پایش جمعیت حیات وحش

گروهی از کارشناسان نقد جدی نسبت به داده‌های این گزارش جدید داشته‌اند. آنها می‌گویند اگر به داده‌های اولیه و دست‌نخورده نگاه کنیم، تعداد گروه‌هایی از حیوانات که جمعیت‌شان کم شده با تعداد گروه‌هایی که جمعیت‌شان زیاد شده تقریباً برابر است. این وضعیت در پایگاه‌های داده بزرگ دیگر مثل BioTIME هم دیده می‌شود. پس چرا این گزارش در نهایت می‌گوید جمعیت‌ها افت شدیدی داشته‌اند؟

یک دلیل مهم این است که این نمونه‌ها نمایانگر کل حیوانات زمین نیستند. بیشتر این شمارش‌ها در پارک‌های ملی و مناطق حفاظت‌شده انجام شده‌اند؛ یعنی جاهایی که انسان به آنها آسیبی نزده و جمعیت حیوانات در آن پایدار مانده است. اگر دانشمندان این تفاوت را جبران نکنند، ممکن است عمق فاجعه نابودی طبیعت دیده نشود، به‌ویژه در بخش‌هایی که جنگل‌ها نابود شده و به زمین کشاورزی یا شهر تبدیل شده‌اند. از طرف دیگر، ممکن است آمارها بیشتر روی گونه‌هایی متمرکز شده باشد که در خطر انقراض هستند یا انسان‌ها آنها را صید می‌کنند (مثل ماهی‌ها) و جمعیت‌شان سریع‌تر افت می‌کند.

دانشمندان برای برطرف کردن این مشکل، در محاسبات خود به مناطقی مثل آفریقا و آمریکای جنوبی که حیوانات بسیار متنوعی دارند اما پایش کمتری در آنها انجام شده، اهمیت بیشتری داده‌اند. همچنین اطلاعاتی را که در زمان‌های بسیار کوتاه جمع‌آوری شده نیز به آمارها اضافه کرده‌اند تا داده‌ها کم نباشد. روش‌های اصلاح این خطاها هنوز در ابتدای راه است و دانشمندان تلاش می‌کنند ابزارهای بهتری بسازند. تهیه یک گزارش کلی و دقیق از تمام تغییرات زمین کار بسیار مشکلی است، اما پژوهشگران سعی دارند تصویری که از افت حیات وحش ارائه می‌دهند به واقعیت نزدیک‌تر باشد.